Türkiye Cumhuriyetinin ilk yıllarına bakıldığında sanayi ve ticari altyapı bakımından Osmanlı’dan pek de parlak olmayan bir miras devraldığı görülmektedir. Genel ekonomi ve dış ticaret politikalarında radikal değişikliklere gidilmesi, 1929 yılından sonraya rastlamaktadır. Bu yıldan itibaren korumacı ve müdahaleci bir dış ticaret politikası uygulanmaya başlanmıştır. Aynı dönemde ekonomi politikalarının temel hedefi, ekonomik açıdan kendi kendine yeterli yapı oluşturmak olarak belirlenmiş, ihracat ise ekonominin ana hedefleri arasındaki gerilerde kalmıştır. 60’lı yıllarda ithal ikameci politikalar uygulanmaya başlanmış ve bu yolla sanayileşmeye çalışılmıştır. Bu politika 1980’lere kadar geçerliliğini korumuştur.
1980 yılı Türk ekonomisi ve dış ticaret politikaları açısından çok önemli bir dönüm noktasıdır. 24 Ocak Kararları ile birlikte, ülke ekonomisinin serbest piyasa mekanizması kurallarına göre işlemesini sağlamak ve dünya ekonomisi ile bütünleşmeyi gerçekleştirmek için “ihracata dayalı sanayileşme” stratejisi benimsenmiştir. Bu dönemde, ihracatı arttırmak için sağlıklı politikalar oluşturulup, uygulamaya konulmuş ve bürokratik engeller büyük ölçüde azaltılmıştır.
Bu kararların alınıp, ihracatın desteklenmesiyle birlikte, dış ticaret hacmi ve özellikle ihracatta önemli artışlar gerçekleşmiş ve ihracatın ürün kompozisyonu da büyük oranda değişmiştir. Türkiye’nin 1980 yılında 2.9 milyar dolar olan ihracatı 2001 yılına gelindiğinde 31 milyar dolar düzeyine çıkmıştır. İhracat içinde tarım ürünleri payı hızla gerilerken sanayi mallarının payı radikal bir şekilde artış göstermiştir. Nitekim 1980 yılında % 36 olan sanayi ürünlerinin toplam ihracat içindeki payı 2000 yılına gelindiğinde % 81.7’ye ulaşmıştır. Yıllar itibariyle ihracat kompozisyonunda görülen farklılaşma, ülkedeki değişimin yönünü de göstermektedir. Bu noktada sanayi malları ihracatında hazır giyim, dokumacılık ürünleri ve makinelerin araçlarının önemli bir yeri vardır. (Bkz: Tablo-1 ve Tablo-2)
Tablo 1- Dış Ticaret Değerleri (milyon$)
|
Yıl |
İhracat |
İthalat |
Dış Ticaret Dengesi |
Dış Ticaret Hacmi |
İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%) |
|||||
|
Değer |
Değişim (%) |
Değer |
Değişim (%) |
Değer |
Değişim (%) |
Değer |
Değişim (%) |
|||
|
1990 |
12,959,288 |
11.5 |
22,302,126 |
41.2 |
-9,342,838 |
124.2 |
35,261,414 |
28.6 |
58.1 |
|
|
1991 |
13,593,462 |
4.9 |
21,047,014 |
-5.6 |
-7,453,552 |
-20.2 |
34,640,476 |
-1.8 |
64.6 |
|
|
1992 |
14,714,629 |
8.2 |
22,871,055 |
8.7 |
-8,156,426 |
9.4 |
37,585,684 |
8.5 |
64.3 |
|
|
1993 |
15,345,067 |
4.3 |
29,428,370 |
28.7 |
-14,083,303 |
72.7 |
44,773,437 |
19.1 |
52.1 |
|
|
1994 |
18,105,872 |
18.0 |
23,270,019 |
-20.9 |
-5,164,147 |
-63.3 |
41,375,891 |
-7.6 |
77.8 |
|
|
1995 |
21,637,041 |
19.5 |
35,709,011 |
53.5 |
-14,071,970 |
172.5 |
57,346,052 |
38.6 |
60.6 |
|
|
1996 |
23,224,465 |
7.3 |
43,626,642 |
22.2 |
-20,402,178 |
45.0 |
66,851,107 |
16.6 |
53.2 |
|
|
1997 |
26,261,072 |
13.1 |
48,558,721 |
11.3 |
-22,297,649 |
9.3 |
74,819,792 |
11.9 |
54.1 |
|
|
1998 |
26,973,952 |
2.7 |
45,921,392 |
-5.4 |
-18,947,440 |
-15.0 |
72,895,344 |
-2.6 |
58.7 |
|
|
1999 |
26,587,225 |
-1.4 |
40,671,272 |
-11.4 |
-14,084,047 |
-25.7 |
67,258,497 |
-7.7 |
65.4 |
|
|
2000 |
27,774,906 |
4.5 |
54,502,821 |
34.0 |
-26,727,915 |
89.8 |
82,277,727 |
22.3 |
51.0 |
|
|
2001 |
31,334,216 |
12.8 |
41,399,083 |
-24.0 |
-10,064,867 |
-62.3 |
72,733,299 |
-11.6 |
75.7 |
|
Kaynak: DİE (2002) Dış Ticaret İstatistikleri, www.die.gov.tr
Tablo 2 - Ekonomik Faaliyetlere (USSS, 3. Rev) Göre İhracat (Bin Dolar)
|
Sektörler |
Haziran |
||||
|
2001
|
2002 |
Değişim |
|||
|
Değer |
(%)
|
Değer |
(%) |
(%) |
|
|
İ H R A C A T |
|
|
|
|
|
|
Genel toplam |
2,561,640 |
100.0 |
2,613,299 |
100.0 |
2.0 |
|
|
|
|
|
|
|
|
Tarım ve Ormancılık |
167,119 |
6.5 |
110,227 |
4.2 |
-34.0 |
|
Balıkçılık |
1,908 |
0.1 |
1,469 |
0.1 |
-23.0 |
|
Madencilik ve Taşocakçılığı |
37,635 |
1.5 |
23,165 |
0.9 |
-38.4 |
|
İmalat |
2,352,322 |
91.8 |
2,475,718 |
94.7 |
5.2 |
|
Diğer |
2,657 |
0.1 |
2,720 |
0.1 |
2.4 |
Kaynak: DİE, Dış Ticaret İstatistikleri, www.die.gov.tr
1980’li yılların başında uygulamaya konulan liberalleşme ve ihracatı teşvik politikaları sonucu Türkiye’nin dünya ihracatından aldığı pay, bu gelişmeye paralel olarak hızla artmıştır. Dünya ile entegrasyon çabaları sonucunda; Türkiye ihracatının 1980 yılında dünya ihracatı içerisinde %0,15 olan payı 1985’te % 0.43’e, 1998 yılında da %0,52 düzeyine çıkmıştır. 2001 yılı itibariyle sözkonusu oran % 0.47’ler civarındadır. (Tablo-3)
Tablo 3- Türkiye İhracatının Dünya İhracatındaki Payı (Milyar $)
Yıllar |
Dünya İhracatı |
Türkiye İhracatı |
Pay (%) |
|
1938 |
23 |
0,12 |
0,49 |
|
1948 |
58 |
0,20 |
0,34 |
|
1958 |
107 |
0,25 |
0,23 |
|
1980 |
1.940 |
2,91 |
0,15 |
|
1985 |
1.832 |
7,96 |
0,43 |
|
1990 |
3.377 |
12,96 |
0,38 |
|
1991 |
3.493 |
13,59 |
0,39 |
|
1992 |
3.750 |
14,72 |
0,39 |
|
1993 |
3.747 |
15,35 |
0,41 |
|
1994 |
4.110 |
18,11 |
0,44 |
|
1995 |
4.925 |
21,64 |
0,44 |
|
1996 |
5.115 |
23,22 |
0,45 |
|
1997 |
5.295 |
26,25 |
0,50 |
|
1998 |
5.186 |
26,97 |
0,52 |
|
1999 |
5.625 |
26.00 |
0.50 |
|
2000 |
6.364 |
26.60 |
0.40 |
|
2001 |
6.162 |
31.20 |
0.52 |
Kaynak: DTM, Türkiye İhracatının Dünya İhracatındaki Payı, http://www.foreigntrade.gov.tr/TICARET/ihrstr/tarih.htm ve WTO(2001), WTO 2001, http://www.wto.org/english/news_e/pres01_e/pr249_e.htm#table1.5
Türkiye ile dünya ihracatı arasında büyüyen sektörler yapı açısından önemli farklılıklar göstermektedir. Türkiye’nin ihracatında hala emek-yoğun ve nispeten düşük teknoloji gerektiren sektörlerin ağırlığı hissedilirken, dünya ihracatında ileri teknoloji içeren, bilgi yoğun ve katma değeri yüksek sektörlerin ilk sıraları aldığı görülmektedir. (Tablo-4)
Tablo 4- Türkiye’nin İhracat Performansı (Milyon $)
|
Ürün Grupları |
Miktar-1997 ( Milyon $) |
Büyüme 93-97 (%) |
İhracattaki Payı (%) |
|
Hammaddeler |
5.987 |
9 |
23 |