Eski Kurumsal iktisat

Yeni kurumsal iktisat, kural ve kurumların önemine işaret eden muhtelif iktisat okullarının bütününe verilen isimdir. Kurumsal iktisadın kendi içerisinde belirginleşen farklılaşma kendini “eski kurumsal iktisat” ve “yeni kurumsal iktisat” şeklinde göstermiştir. Eski kurumsal iktisat, birisi Veblen’in kurumların evrimi üzerine düşüncelerini sergilediği, diğeri ise Commons’un kurumları bireylerin bilinçli davranışları ile oluşmuş kolektif kurallar dünyası olarak gördüğü iki koldan gelişmiştir. Bu çalışmada Veblen-Commons-Mitchell sonrasında 20. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan ve farklı iktisat okulları bünyesinde gelişimini sürdüren “yeni kurumsal iktisat” incelenmektedir.

İlk olarak kurumsal iktisat adının kullanıldığı 1918 yılından günümüze bu alanda sayısız çalışmalar yapılmış ve zengin bir literatür oluşmuştur. Bu gelişim sürecinde kurumsal iktisat içinde zamanla farklılıklar ortaya çıkmıştır. Ancak bütün kurumsal iktisat düşünürlerini ortak bir paydada toplayan temel nokta, iktisadi alanda açıklayıcı faktör olarak kurumların esas alınmasıdır. Genel olarak kurumsal iktisatçıların üzerinde yoğunlaştıkları temel sorun ise kurumların iktisadi davranışlar üzerinde ne tür etkilerde bulunduklarından ziyade, kurumsal değişim sürecinin ve bu değişim sürecinin iktisadi hayat üzerindeki tesirlerinin incelenmesi olmuştur (Demir,1996:202).

Kurumsal iktisat düşüncesinin temel kavramı olan kurum, bu ekolün kurucusu olarak kabul edilen Thorstein Veblen tarafından “düşünce alışkanlıkları”[1] Commons, tarafından “bireysel eylemin genişletilmesi, serbestleştirilmesi ve denetiminde ortaya çıkan toplu eylem”[2] Mitchell tarafından ise“geniş kabul gören iyi düzeyde standartlaşmış sosyal alışkanlıklar”[3] olarak tanımlanırken, aynı kavram yeni kurumsal iktisatçılar arasında sayılan Douglas North tarafından “oyunun kuralları”[4] şeklinde ele alınmaktadır.

Yeni kurumsal iktisat ise Oliver Williamson[5]’un 1975 yılında yayınladığı “Piyasalar ve Hiyerarşiler: Çözümleme ve Antitröst İçerimler” (Markets and Hierarchies: Analysis and Antitrost Implications) isimli eserinden sonra popüler olmuştur (Demir,1996:206). Yeni kurumsal iktisat kavramını ilk kullanan Williamson olmasına karşın, sözkonusu iktisadi düşüncenin fikri temelleri Ronald Coase’un 1937 yılında yayınladığı “Firmanın Doğası” (Tha Nature of the Firm) adlı makalesi ile atılmıştır.(Coase,1998:72).

Günümüzde yeni kurumsal iktisat çok geniş bir alanı kapsayan ortak bir disiplin adı haline gelmiştir. Yeni kurumsal iktisat kapsamında yer alan başlıca iktisadi düşünce okulları aşağıdaki gibi sıralanabilir:

Sayılan bu okullar dışında yeni kurumsal iktisat içerisinde önemli bir paya sahip olan düşünürler de bulunmaktadır. Bunların başında Douglas North gelmektedir. North’un ekonomik büyüme ve kurumsal değişim arasındaki ilişkiyi incelediği çalışmalarının özeti de ileride açıklanacaktır. Yukarıda saydığımız her okul ekonomik yaşamda kural ve kurumların önemini vurgulamıştır. Bununla birlikte yukarıda saydığımız her okul Neo-klasik iktisadı eleştirmiş ancak sadece eleştirmekle kalmamış çözüm önerilerini de üretmişlerdir.

Yeni kurumsal iktisat’ın geniş bir alanı kapsayan ortak bir disiplin olması sebebiyle sözkonusu öğretinin ortak özelliklerini tespit etmek kolay değildir. Yeni kurumsal iktisat, aslında birden çok iktisadi düşünce okulunun bileşkesi olarak değerlendirilebilir. Daha doğrusu yeni kurumsal iktisat, Virginia, Freiburg, Avusturya gibi iktisat okulları mensuplarının kurallar ve kurumlar üzerine görüşlerinden oluşmaktadır.

Çok güç olmakla beraber yeni kurumsal iktisadın temel özelliklerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:[6]

· Yeni kurumsal iktisat pek çok teoriyi içine alan geniş bir düşünce sisteminin ortak adıdır. Kamu Tercihi, İşlem Maliyetleri ve Mülkiyet Hakları bunlar arasında sayılabilir.

· Yeni kurumsal iktisatçılar iktisadi hayatın işleyişini yönlendiren kural ve kurumların önemi üzerinde durmuşlardır.

· Yeni kurumsal iktisat kapsamındaki teoriler metedolojilerini genellikle kurucu rasyonalizm çerçevesinde geliştirmişlerdir. Zira onlara göre sosyal düzeni sağlayacak kural ve kurumlar bireyler tarafından oluşturulabilir.

· Neo-klasik iktisatçıların ekonomik analizlerde veri olarak kabul ettikleri tam bilgi, işlem maliyetleri ve mülkiyet hakları varsayımları yeni kurumsal iktisat içerisinde ayrıntılı olarak incelenmiş ve ekonomik analizlere dahil edilmiştir.

· Yeni kurumsal iktisatçılar devletin ekonomik hayat içerisindeki rolünü ve fonksiyonlarını sınırlandırma yönünde görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu konuda özellikle Kamu Tercihi ve Anayasal İktisat devletin ciddi bir eleştirisini yapmaktadır.

· Yeni kurumsal iktisat makro düzeyde kurumsal düzenlemeler ile ilgilenirken mikro düzeyde kurumsal çevre kavramı üzerinde odaklanmıştır.

· Yeni kurumsal iktisat içerisinde Adam Smith’in görünmez eline karşılık dengeleyici güç (countervailing power) kavramı geliştirilmiştir. Dengeleyici güç kavramı John Kenneth Galbraith tarafından ortaya atılmıştır. Buna göre ekonomik yaşamda herhangi bir olumsuzluk görüldüğünde bunu dengeleyici olan süreç kendiliğinden gelişecektir.

· Bireylerin durumlarının belirlenmesinde önemli bir role sahip olan sosyal kurumlar, sadece fiyat teorisinin açıklanmasında kullanılan kısıtları içermezler. Sosyal kurumların iktisat bilimi açısından önemi, bizzat bu kurumların kökenlerinin ve niteliklerinin açıklanmasını da içermektedir.

[1] Tanım, şu kaynaktan aktarılmaktadır: Vural Fuat Savaş, İktisatın Tarihi, 4. Baskı, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2000, s.652.

[2] Tanım şu kaynaktan aktarılmaktadır: Ömer Demir, Kurumcu İktisat, Vadi Yayınları, Ankara, 1996, s. 112.

[3] Tanım şu kaynaktan aktarılmaktadır: Ömer Demir, Kurumsal İktisat, Vadi Yayınları, Ankara, 1996, s.174.

[4] Tanım şu kaynaktan aktarılmaktadır: Douglas North, Kurumlar, Kurumsal Değişim ve Ekonomik Performans, İstanbul: Sabancı Üniversitesi Yayını, 2002, s.9.

[5] Bkz: Oliver E. Williamson, Markets and Hierarchies: Analysis and Antitrust Implications, New York, NY, Free Press.1975.

[6] Bir önceki bölümde eski kurumsal iktisat okulu incelenirken sözkonusu iktisadi düşünce akımının temel özellikleri sıralanmıştır. Bu özelliklerin bir kısmı şüphesiz yeni kurumsal iktisatın da temel özellikleri olarak kabul edilebilir. Yukarıda da ifade ettiğimiz üzere yeni kurumsal iktisat, muhtelif pek çok iktisadi düşünce okullarının kurallar ve kurumlar üzerine görüşlerinin bileşkesinden oluşmaktadır. Bu bakımdan özellikler konusunda yaptığımız açıklamaların eksik ve geliştirilmeye (eleştiriye açık) olduğunu belirtmekte yarar görüyoruz.